افزايش اميد براي نجات پلنگ ايراني از خطر انقراض

نتايج مطالعات تخمين جمعيت پلنگ در پارك ملي بمو

اولين مطالعه تخمين جمعيت پلنگ ايراني، با استفاده از دوربين تله اي در ايران، در پارك ملي بمو انجام شد. این پژوهش نوین برای حیات وحش کاملا بی ضرر بوده و از معدود نمونه های انجام شده بر روی پلنگ در دنیا می باشد. نتایج نصب دوربین های تله ای که به صورت خودکار از اجسام متحرک جلوی آن عکسبرداری می کند در 5 محدوده از پارك ملي بمو در استان فارس با گرفتن 72 عکس از پلنگ، به شناسايي 6 قلاده پلنگ (يك نر بالغ، يك نر جوان، دو ماده بالغ، يك ماده با توله و يك ماده نابالغ) انجامید. این نتایج برای تخمین علمی تعداد پلنگ در منطقه و تراکم نسبی آن جهت مقایسه با سایر زیستگاه ها به کار می رود.

تعداد پلنگ های پارک ملی بمو قبل از آغاز این پروژه در دهه 70 شمسی، 15 تا 20 قلاده حدس زده می شد که یکی از بیشترین جمعیت ها در مناطق حفاظت شده مورد مطالعه در ایران بود.

این پروژه از تیرماه 1386 در پارک ملی بمو برای پژوهش و حفاظت از پلنگ ایرانی با کمک كارشناسان با تجربه حیات وحش از جمله دکتر بهرام کیابی، مهندس بيژن دره شوری و دکتر ایگور خوروزیان، كارشناس گربه سانان اتحادیه جهانی حفاظت از طبيعت و منابع طبيعي، مشارکت سازمان حفاظت از محيط زيست (اداره كل استان فارس) و برخي ارگان های دولتی، جوامع محلی، تحت حمایت مالی بنیاد های داخلی و خارجی و افراد علاقه مند به طبیعت انجمن طرح سرزمین آغاز شد. پروژه پلنگ با موفقيت توانست فرصت فعالیتهای تحقيقاتي-حفاظتی را برای دانشجویان، متخصصین، کارشناسان و داوطلبان حيا ت وحش ایجاد کند.

نكته  قابل توجه در مورد اين پروژه، برگزيده شدن آن توسط گروه متخصصین گربه سانان اتحادیه جهانی حفاظت از طبيعت و منابع طبيعي (www.catsg.org) به عنوان"پروژه برگزيده ماه" پيش از به اتمام رسيدن آن بود.

دلایل اصلي انتخاب پارک ملی بمو به عنوان اولین منطقه، تراکم نسبی بالای پلنگ، سرعت زیاد تخریب زیستگاه، تقابل شدید بین محیط بانان و شکارچیان غیر مجاز و روند کاهش شدید طعمه های پلنگ در این منطقه بوده است. اين انتخاب پس از يك سال بررسي زيستگاههاي پلنگ در نقاط مختلف كشور توسط كارشناسان جوان حيات وحش انجام شد. ادامه این تحقیقات در زیستگاه های بی نظیری همچون پارک ملی گلستان در آینده نيز زمينه حفاظت بيشتر از اين گونه را فراهم خواهد كرد.

معاون محيط طبيعي و تنوع زيستي اداره کل حفاظت محيط زيست استان فارس درباره موفقيت  پروژه پلنگ بمو گفت: اين پروژه يكي از كاربردي ترين و موفق ترين پروژه هاي حيات وحش در استان فارس بوده، با توجه به اينكه از روش جديدي براي تخمين جمعيت، شناسايي زيستگاهها و پراكنش پلنگ استفاده كرده ايم حائز اهميت است، و به ما كمك مي كند با دانستن محل هاي دقيقي مثل قلمرو، تردد، اختفا و شكار گونه مهمی چون پلنگ، در جهت حفاظت از اين گونه با بينش مناسب تر و چشمي باز برنامه ريزي كنيم. از طرف ديگر مسايلي مبني بر اينكه جمعيت گوشتخواران در پارك ملي بمو بيشتر از ظرفيت پارك است قبلا مطرح مي شد، اما با اجراي اين طرح ثابت شد كه صحت ندارد و جمعيت پلنگ در حال حاضر در حدي نيست كه به جمعيت علفخواران در پارك آسيب برساند.

حميد ظهرابي در مورد تاثير مثبت اين پروژه براي فعاليت كارشناسان جوان و ارتباط در سطح بين المللي گفت: وجود اين پروژه و اجراي آن در بمو، كه با همكاري كارشناسان ما، با موفقيت انجام شده، باعث شد كارشناسان ديد بهتري نسبت به مطالعات حيات وحش پيدا كنند، با تكنيك هاي  مختلف و جديد رد يابي و شناسايي حيات وحش و تهيه نقشه پراكنش آنها آشنا شوند، در طول اجراي اين پروژه مشاوران بين المللي با ما همكاري كردند و از تجربيات ساير كشور ها هم بهره مند شديم، ضمن اينكه كارشناسان ما آموزش لازم را در مورد خصوصيات پلنگ و بيولوژي اين گونه مهم كسب كردند، اين موفقيت قدم مهمي براي توسعه اين مطالعات در ساير مناطق حفاظت شده كشور است و نتايج آن مي تواند ما را در حفاظت از اين گونه چتر كه حفظ آن موجب پويايي اكوسيستم است، ياري كند .

آرش قدوسي كارشناس حيات وحش و مدير پروژه پلنگ ايراني درباره روند اجراي اين پروژه مي گويد: اين پروژه بعد از سفر های مقدماتی براي شناسايي منطقه، نصب دوربین های تله ای به شیوه های علمی در مکان های مناسب، نمونه برداری از مدفوع برای بررسی رژیم غذایی و تجزیه و تحلیل ژنتيك مولکولی، همچنین ارتقای سطح آگاهی مردم محلی در روستاهای مجاور پارک ملی آغاز گردید. با این امید که طرح مذکور به عنوان الگویی برای حفاظت از این گونه در سایر زیستگاه های پلنگ در ایران مورد استفاده قرار گیرد، "پروژه پلنگ ايراني" با دو هدف کلی زیر دنبال می شود يكي پژوهش و بررسی وضعیت پلنگ در سایت های پروژه و ديگري تهیه و اجرای استراتژی پایدار حفاظت از پلنگ ایرانی.

وي در ادامه در مورد تحقق اهداف پروژه گفت: برای نیل به اهدافی از این دست، به دستور کار اجرايی بر اساس اطلاعات بوم شناختی، مشارکت جوامع محلی در مسایل مرتبط با تنوع زیستی و همچنین راه اندازی تعاونی محلی با مشاركت محيط بانان، که تضمین کننده حفاظت این گونه در بلند مدت است، نیازمنديم. تعداد پلنگ در منطقه با تخمین توسط نرم افزار CAPTURE، 24/0±6 گزارش شد كه براي اولین بار در ایران انجام گرفته و از معدود پژوهش های از این دست بر روي پلنگ در جهان است. تراکم نسبی در پارك ملي بمو، 87/1 پلنگ/100 كيلومتر مربع بدست آمد، كه حاصل تقسیم تخمین جمعیت بر مساحت مفید نمونه برداری بوده است.

.

پلنگ ایرانی (Panthera pardus saxicolor) یکی از بزرگ جثه ترین زیرگونه های پلنگ در دنیا است که در سال 2007 میلادی به عنوان گونه "در خطر انقراض" (Endangered) در فهرست سرخ اتحادیه جهانی حفاظت (IUCN) قرار گرفته است. این زیر گونه در کوهستان های کشورهای ایران، افغانستان، ترکمنستان، آذربایجان، گرجستان و ارمنستان که دارای اقلیم و چشم انداز های بسیار متنوعی هستند، پراکندگی دارد. جمعیت این زیر گونه در محدوده پراکنش آن، از 1300 قلاده تجاوز نمی کند؛ که بیشترین تعداد آن (550 تا 850 قلاده) در ایران یافت می شود. با این وجود، این گونه در 25 سال گذشته، در بسیاری از مناطق این گستره وسیع  به طور کامل منقرض شده و در سایر مناطق نیز جمعیت آن کاهش محسوسی داشته است. علت کاهش شدید جمعیت این زیرگونه را می توان شکار، کاهش جمعیت طعمه های آن و تخریب زیستگاه دانست. جای شگفتی است که در ایران، تاکنون فعالیتی صرفا با تمرکز بر حفاظت از این گونه صورت نگرفته بود در حالي كه این  گربه سان در خطر انقراض قرار دارد.

پارک ملی بمو كه اولین سایت "پروژه پلنگ ايراني" است از مناطق حفاظت شده مشهور ایران است كه در مجاورت شهر شیراز و نزدیک پایتخت باستانی امپراتوری هخامنشیان (515 سال قبل از ميلاد) واقع شده است. اين منطقه از دو تیپ زیستگاهی، دشت ها و علفزارهاي خشک و نیمه خشک و کوههای صخره ای تشکیل شده است. مساحت آن حدود 48000 هکتاراست كه به صورت رسمی از سال 1346 حفاظت و در سال 1349 به پارک ملی ارتقاء یافته است.

طعمه های اصلی پلنگ در این منطقه قوچ و میش، کل و بز، آهو و گراز است. البته طعمه های کوچک تری مانند خرگوش و تشی نیز مورد استفاده قرار می گیرند. پلنگ ایرانی بزرگترین گوشتخوار این پارک در مقايسه با  دیگر گوشتخوران بزرگ منطقه شامل گرگ، کفتار و گربه وحشی است.

امروزه این پارک ملی بوسیله نواحی شهری در حال توسعه و سایر فعالیت های انسانی که هر روز زمینهای بیشتری از پارک را مورد تجاوز قرار می دهند، محصور شده است.

از ديگر نگراني هاي كارشناسان در مورد بمو، عبور بزرگراه اصفهان – شیراز از میان پارک ملی است. قسمت  غربی پارک ملی بمو  قبلا مورد تعارضات انسانی قرار گرفته و تمام پستانداران بزرگ آن برخلاف قانون، شكار شده اند. با توجه به مطالعات اخير دراین محدوده، متاسفانه به نظر می رسد که اکنون دیگر زیستگاه پلنگ نيست.

ظهرابي در پاسخ به هزينه اجراي اين پروژه گفت: هزينه خريد تجهيزات لازم براي شناسايي اين گونه كه بعد از اجرا در اختيار اداره كل حفاظت از محيط زيست، براي ادامه اين روند قرار مي گيرد، حدود دويست ميليون ريال بود كه متاسفانه هنوز موفق به تامين اعتبار آن نشده ايم. اين بودجه از طريق منابع استاني پيگيري شده اما هنوز نتيجه مثبت نگرفته ايم، از طريق ملي هم از سازمان مركزي در حال پيگيري هستيم، اميدواريم مسوولين عنايت بيشتري به چنين تحقيقاتي كه در سطح بين المللي باعث مطرح شدن محيط زيست كشورمان مي شود داشته باشند تا شاهد ادامه پيشبرد آن و اجراي پروژه هاي مشابه در سراسر استان فارس باشيم.