هفته پيش 9 گوزن زرد ايراني از دشت ناز ساري به پناهگاه حياتوحش لوندويل آستارا منتقل شدند. هدف از اين كار افزايش زيستگاههاي گوزن زرد ايراني و حفظ اينگونه در معرض انقراض و همچنين تقويت موقعيت لوندويل به عنوان يك پارك وحش است. از اين گونه بينظير و زيبا اكنون فقط حدود 400 راس باقيمانده است كه همگي در شرايط حفاظت شده و تحت مراقبت ماموران محيط زيست زندگي ميكنند. به بهانه انتقال تعدادي از گوزنهاي زرد ايراني گفتوگويي انجام دادهايم با دكتر هرمز اسدي، استاد دانشگاه وكارشناس سرشناس محيطزيست و مجري اين طرح كه فشردهاي از آن در پي ميآيد.
ارزيابي شما از وضعيت گوزنزرد ايراني چيست؟ آيا اين حيوان در معرض خطر انقراض قرار دارد؟
- وقتي حيواني در اسارت باشد به معناي آن است كه در معرض انقراض قرار دارد، البته تعداد موجود براي رهاسازي در حيات وحش كافياست ولي محيط آماده نيست. در حال حاضر مناطقي مثل باغ شادي در جنوب غربي يزد در شهرستان هرات مروست منطقه مناسبي براي رهاسازي اين حيوان است. اين مناطق پوشيده از جنگل پسته و بادام وحشي است كه بخشي از آن در اختيار سازمان محيط زيست است. در 3سال آينده به طور آزمايشي با وصل فرستنده راديويي ميتوان آنها را استقرار داده و با كنترل جمعيت گوشتخواران و انسان با محيط سازگار ميشوند.
زيستگاه اصلي اين گونه چه مناطقي بوده است؟
-آخرين زيستگاههاي اين گونه كه در ايران از بين رفت مناطق حفاظت شده دز و كرخه در خوزستان بود. اين گونه بعد از جنگ جهاني دوم در خاورميانه از بين رفت و آخرين بازمانده آنها از منطقه دز و كرخه به دشت ناز ساري منتقل شدند و در اسارت تكثير ميشوند.
چه فعاليتهايي براي بقاي گونهها در زيستگاههاي جديد انجام ميشود؟
- علاوه بر آماده سازي محيط براي رهاسازي، اين حيوانات براي مواجهه با دشمنان طبيعي بايد تعليم ببينند چون حيوانات شكارچي را نميشناسند.
آموزش ديدن مراحل مختلفي از جمله شنيدن صداي حيوانات شكارچي، ديدن شكل آنها تا مراحل شناسايي و دفاع از خودشان را شامل ميشود. مديريت تغذيهاي و مديريت بهداشتي با كم كردن غذاي دستي و جايگزين كردن گياهان خود رو و طبيعي كه جزء گياهان خوش خوراك براي اين گونه است و نهايتاً در اين باره رعايت بهداشت بالاخص بهداشت آب آشاميدني و مكانهاي تغذيه دستي قابل اشاره است.
براي جلوگيري از آلودگي آب ضرورت دارد كه آب از نظر سلامت براي انسان قابل آشاميدن باشد و اين آب به صورت روان با ايجاد جوي و حوضچه يا آبريز در اختيار حيوانات قرار گيرد.
در خصوص تعويض مكانهاي تغذيه دستي اولاً به علت تجمع گوزنها باعث جلب ديگر شكارگران موجود در منطقه و حتي انسانهاي شكارچي متخلف ميشود كه اين به خودي خود خطر بزرگي براي جمعيت گوزنهاست، ثانياً ادرار و مدفوع دفع شده محيط را آلوده كرده و باعث رشد انگل از جمله كنه، كك و مگسهاي زننده ميشود.مديريت جمعيت حيوانات شكارچي نيز بخش مهمي را تشكيل ميدهد. به طور مثال جمعيت راكون كه يك حيوان به شدت تهاجمي و خطرناك براي اين گونه است در پناهگاه حيات وحش لوندويل آستارا بايد كنترل شود.
آيا اين امكان وجود دارد كه اكنون گونههاي باقيمانده را در حيات وحش رها كنيم؟
- سازمان حفاظت محيط زيست در طول بيش از 35سال تاكنون 14مرتبه اقدام به جابهجايي گوزن زرد در مناطق مختلف ايران كرده است ولي هرگز نميتوان ادعا كرد كه اين اقدامات به منظور رهاسازي دوباره به حيات وحش صورت گرفته است هرچند كه هدف نهايي طرح اين بوده است.
هدف از انتقال تعدادي از گوزنهاي زرد به باغ شادي و لوندويل چه بوده است؟
- دو نقل و انتقال اخير در طول تابستان 85 از دشتناز به باغ شادي و انتقال دوم از دشت ناز به پارك جانوري لوندويل در زمستان 85 و نهايتاً 4مرداد 86 از دشت ناز به پارك جانوري لوندويل آستارا صرفاً بايد به منظور نگهداري در اسارت با در نظر گرفتن قلمرو مناسب به منظور تكثير مديريت گردد اما زيستگاه باغ شادي و كمك به جمعيت موجود گوزن در اين منطقه بدون شك ميتواند افق امكان رهاسازي در وحش را بازتر كند.
زندهگيري و رهاسازي مجدد به چه صورت انجام ميشود؟
- در مورد مراحل زندهگيري و رهاسازي گوزن زرد، باتوجه به وسعت دشتناز كه حداكثر به 50 هكتار ميرسد با شناخت از رفتار گوزنهاي زرد موجود در آن، منطقه را به سه بخش مجزا از جمله حوزه زايمان، حوزه نگهداري گوسالهها (شيرخوارگاه) و حوزه چراي گلههاي بالغ تقسيم نمودهاند.
حوزه چرا در محوطهاي قرار گرفته كه در ورودي پارك و ساختمان اداري آن واقع شده كه در فاصله 150متري از محل تغذيه و قرنطينه ساخته شده چوبي با وسعت 500 مترمربع است. باتوجه به اين شناخت و بنابر فصل انتخابي و تعداد گوزنهاي مورد نياز با رعايت ملاحظات سني، جنسي و زمان زندهگيري ميتواند متفاوت باشد ولي هميشه قابل انجام است.
زمان آن نبايد پس از غروب آفتاب باشد و درجه حرارت نبايد بيش از 25درجه سانتيگراد باشد. حمل و نقل در شب به دليل خنك بودن هوا و كمتر بودن ترافيك براي ايجاد آرامش در حيوانات انجام ميگيرد
تيم عملياتي پروژه را چه كساني تشكيل ميدهند؟
- تيم عملياتي شامل مسئول و محقق اجرايي پروژه، يك دستيار پروژه با سوابق و تجارب زياد، دو دامپزشك يكي با تخصص در خصوص گاوسانان و ديگري دستيار عملياتي دامپزشكي همراه با استفاده از 4پرسنل صحرايي به عنوان هميار تيم ميباشد. حيوانات بعد از زندهگيري با برانكار مخصوص بعد از بستن دست و پا و چشم بند (حيوانات برخلاف انسان بعد از بسته شدن چشم حالت آرامش پيدا ميكنند) به محل معاينه در جلوي پارك منتقل ميشوند.
در اين مكان اقدامات زيادي از جمله وزن كردن حيوان، اندازهگيريهاي حيوان، گرفتن درجه حرارت بدن و شمارش ضربان قلب، انگلزدايي خارجي و گوارشي، تزريق واكسن هاري، علامتگذاري روي گوش، خونگيري به منظور مطالعات ژنتيك و نهايتاً قرار دادن داخل صندوق انجام ميگيرد. گوزنهاي صندوقگيري شده در محوطه انبار پارك ملي دشتناز تا زمان حمل در تاريكي نگهداري ميشوند.
صندوقها توسط كاميون با محيط 20 فوت مربع به طريقي قرار ميگيرند كه در بين راه قابل بازديد و مشاهده عيني باشند. رهاسازي ميتواند به صورت انفرادي يا به يكباره انجام گردد. مطمئناً گوزنها كه بعضاً حتي تا 30 ساعت بعد از زندهگيري در صندوق بودهاند و باتوجه به محل جديد ورودشان چند دقيقهاي به طول ميانجامد تا از صندوق خارج شوند اين ملاحظه در بين گوزنهاي جوان بيشتر مشاهده ميشود.
اگر فصل زندهگيري در اواخر تابستان باشد شيوه عمل چگونه است؟
- در صورتي كه فصل زندهگيري در اواخر تابستان باشد و جنس مورد نظر گوزن نر، ضرورت دارد كه شاخها از بالاي شاخ بر روي جمجمه بريده شود. شاخهاي در حال رشد كه بر روي آن پرزVelvet(پوشش مخملي كه بر روي شاخ ايجاد ميشود و داراي رگهاي خوني و رشتههاي اعصاب است) وجود دارد هرگز نبايد بريده شود چون رگهاي خوني در آن فعال بوده و از اين رو باعث خونريزي و جراحات ميگردد.
ضمناً ضرورت دارد كه با تزريق يك دز پني سيلين به گوزنهايي كه احتمالاً زخمي بر روي بدن دارند از چركي شدن زخم جلوگيري شود. فراموش نبايد كرد كه تمام مراحل زندهگيري، انتقال و رهاسازي بايد با حداقل پرسنل با رعايت عدم ازدحام و عدم استفاده از بوهاي مصنوعي انجام شود در غير اين صورت در اثر ازدحام، بالاخص بعد از مدت زمان طولاني در اسارت بودن سبب ميشود گوزنها دچار سردرگمي شوند و نهايتاً اقدام به يك عمل غيرمترقبه نمايند كه ميتواند براي افراد در اطراف خطري جدي بيافريند.
شما چقدر نسبت به آينده گوزن زرد ايراني خوشبين هستيد؟
- امكان دوباره رهاسازي اين حيوانات از لحاظ اكولوژيكي، ابزاري و مديريتي وجود دارد.
آيا بعيد ميدانيد كه روزي شاهد حضور گوزن زرد ايراني در زيستگاه اصلي آنها يعني بيشهزارهاي دز و كرخه باشيم؟
- از نظر من زيستگاههاي مناسبتري نسبت به دز و كرخه وجود دارد. به طور مثال من استان ايلام را تاييد ميكنم. ارتفاعات دنا، استان كهگيلويه و بويراحمد به دليل وسعت جمعيت انساني كم، زيستگاه مناسبي از نظر تغذيه است و ميشود رها كرد و استقرار داد، باغ شادي هم در درجه سوم قراردارد ولي در نهايت تصميم با متوليان حياتوحش ايران است.
